Bila je 1886. godina u Čikagu, kada je jedan događaj obilježio početak borbe za osmočasovno radno vrijeme. Na današnji dan — 1. maja — radnici su izašli na ulice kako bi izrazili svoje nezadovoljstvo uslovima rada. Ali umjesto promjena, završili su u krvavim sukobima sa policijom. Da li je to paradoks?
Hejmarket, Čikago, 1886.
Događaj koji se desio 1. maja na Trgu Hejmarket u Čikagu 1886. — kada je nepoznata osoba bacila bombu i odnijela živote sedmorice policajaca dok su mnogi bili povrijeđeni — vjerovatno bi danas bio okarakterisan kao zločin ili čak teroristički akt. Umjesto toga, postao je praznik rada.
Da li bi trebalo da se zapitamo šta je ispravno? Kada treba da poštujemo institucije, a kada ne treba? Ispada da što je jednima zločin, drugima je podvig. Da li su ti policajci koji su izgubili život bili isto radnici?
Prvi maj u SFRJ — slavlje umjesto štrajka
Krećući se dalje kroz vrijeme i približavajući se našim prostorima, shvatićemo da se u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji (SFRJ) 1. maja nije štrajkovalo već slavilo.
To nije bio samo dan odmora i proslave, već i simbol jedinstva. Tokom tog perioda:
- Protesti su bili rijetki
- Kada bi se i organizovali, brzo bi bili suzbijeni
- Vlasti su smatrale da bi masovni protest ugrozio socijalni mir i političku stabilnost
- Sindikati su bili pod kontrolom vlasti
- Radnička prava su bila usklađena sa političkim interesima
I opet dolazi do paradoksa — Prvi maj je, znajući za događaje iz Čikaga, nastao iz protesta i bio simbol otpora. U SFRJ je, umjesto pobune, slavljen kao praznik rada u duhu jedinstva i solidarnosti.
Industrijski rast ili uslovljena sreća?
Nisam baš svjedok tog vremena, ali kažu da se radilo naporno — i da su rezultati bili vidljivi:
- Industrijski sektor je cvjetao
- Ekonomija je rasla
- Standardi života su se poboljšavali
A možda i nije? U svakom slučaju, činjenica je da je infrastruktura gotovo potpuno bila uništena nakon Drugog svjetskog rata — pa je evidentno da je postojao veliki trud i napor i da se moralo marljivo raditi da bi se obnovilo sve porušeno.
Opet postoji mogućnost različitog tumačenja: sa jedne strane, radnici nisu imali slobodu da protestuju i imali su pune ruke posla; sa druge, bili su srećni i slavili su rad i ambiciozne planove.
Današnji 1. maj — protesti i zahtjevi
Sa pojavom višestranačja i slobode izražavanja, sindikati su postali nezavisniji, a radnici su počeli da se organizuju i izražavaju svoje nezadovoljstvo.
Današnji 1. maj u zemljama bivše Jugoslavije često je obilježen:
- Protestima
- Štrajkovima
- Zahtjevima za boljim uslovima rada
Da li su radnici prije bili srećniji ili uplašeniji? Da li su sada zaposleni nezadovoljniji i opterećeniji?
Umjesto zaključka
Svakako je to stvar ličnog stava.
Svima nama srećan 1. maj — Praznik rada! Jer rad je jedan od načina da izrazimo sebe, učinimo druge srećnijima i osjetimo se korisnima za sebe, porodicu i društvo.
„Nek se radi, nek se gradi i zaradi.”
